Zespół budowlany Zakładów Mechanicznych „Ursus” zabytkiem

wtorek, 09 maja 2017 14:54

Jakub Lewicki – Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków podpisał decyzję o wpisie do rejestru zabytków zespołu budowlanego Zakładów Mechanicznych „Ursus”, powstałego po 1923 roku, położonego w Warszawie, przy ul. Traktorzystów z uwagi na zachowane wartości historyczne oraz artystyczne. Decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności.

Wyżej wymieniony zespół budowlany tworzą następujące obiekty: odlewnia aluminium, modelarnia, relikty odlewni żeliwa (elewacja frontowa południowa oraz zachowane fragmenty ścian bocznych – 6 osi), budynek frontowy hali warsztatów mechanicznych, relikty magazynu wsadowego odlewni (elewacja frontowa oraz elewacja wschodnia – 8 przęseł), relikty odlewni brązu (elewacja wschodnia).

Zakłady Ursus odegrały znaczącą rolę w historii polskiego przemysłu. Firmę założyło w 1893 roku siedmiu warszawskich inwestorów, wykorzystując w tym celu posag swych córek. W niedługim czasie produkcję armatury dla przemysłu spożywczego i branży ciepłowniczej rozszerzono o montaż silników spalinowych. W 1905 roku znak „P7P”, nawiązujący nazwą do kapitału założycielskiego spółki, zastąpiono nazwą „Ursus” (emblemat ZM URSUS umieszczono na fasadzie odlewni żeliwa, której nadano reprezentacyjny „bazylikowy” układ). Po I wojnie światowej fabryka jako pierwsza w Polsce uruchomiła produkcję traktorów. Jednocześnie pogłębiała swoją współpracę z wojskiem, remontując samochody i produkując podzespoły do karabinów maszynowych oraz maszyn wytwarzających łuski; z tą współpracą wiązały się nadzieje na uruchomienie produkcji samochodów. Wygrany w 1923 roku przetarg na dostawy samochodów półciężarowych i ciężarowych dla potrzeb wojska zadecydował o budowie nowego kompleksu w pobliżu linii kolejowej. Projekt nowego założenia fabrycznego powstał w pracowni spółki architektów Franciszka Lilpopa i Karola Jankowskiego, a jego realizację ukończono w 1927 roku. Kompleks fabryczny ukształtowany został jako dwie rozdzielone administracyjnie i terenowo jednostki tj. Fabryka Metalurgiczna (część zachodnia) oraz Fabryka Samochodów (część wschodnia). Symetryczna kompozycja, nieotynkowane, ceglane ściany o niewielkich otworach oraz uproszczenie detalu architektonicznego nadało bryłom masywny wygląd. Jedynie w opracowaniu elewacji modelarni zastosowano ornament z szarej cegły cementowej układanej w geometryczne wzory (rysunek tworzą wysunięte przed lico cegły w układzie główka/wozówka/główka).

W 1930 roku zakłady zostały upaństwowione i włączone do Państwowych Zakładów Inżynierii, jednak 70% zatrudnionych w PZI stanowili pracownicy Zakładów Mechanicznych „Ursus”. Od tego czasu rozpoczęto masową produkcję na potrzeby wojska: samochody, motocykle, ciągniki artyleryjskie kołowe i gąsienicowe, wozy opancerzone, a także silniki: samochodowe, czołgowe i lotnicze (w 1934 roku uruchomiono oddział lotniczy) nie przerywając jednakże produkcji samochodów na rynek cywilny oraz silników dla rolnictwa.

Kompleks budynków i hal fabrycznych, powstały w ciągu zaledwie trzech lat na terenie wsi Szamoty, dał początek nowej osadzie, która w 1952 roku uzyskała prawa miejskie, a w 1954 roku przyjęła nazwę Ursus. Z biegiem lat opisywany zespół urósł do olbrzymich rozmiarów. Budynki rozlokowane zgodnie z ergonomią produkcji tworzyły labirynt uliczek i dziedzińców wewnętrznych. Co warte podkreślenia, te ciągi komunikacyjne otrzymały nazwy odzwierciedlające produkcję m.in: Silnikowa, Odlewnicza.

Zespół budowlany „Ursus” posiada wartości historyczne oraz artystyczne. Upamiętnia on nieistniejąca fabrykę o wieloletniej historii, która - w okresie dwudziestolecia międzywojennego – zaopatrywała Wojsko Polskie w niezbędny sprzęt bojowy i transportowy, natomiast po wojnie wytwarzała głównie ciągniki rolnicze. Dzielnica Ursus zawdzięcza zakładom zarówno nazwę, jak i swój rozwój. W otoczeniu zakładów powstawały osiedla dla robotników, takie jak osiedle Niedźwiadek, zrealizowane w latach 60-70. XX wieku. Należy również podkreślić solidarność pracowników fabryki, która w istotny sposób wpływała na trwanie etosu robotniczego, czego znaczącym wyrazem były strajki zorganizowane 25 czerwca 1976 roku w proteście przeciwko podwyżkom cen żywności, brutalnie pacyfikowane przez milicję. Wartości artystyczne wynikają przede wszystkim z zestawienia ceglanych płaszczyzn z otynkowanymi lizenami i belkami lub, jak to jest w przypadku modelarni, z płaszczyznami i podziałami ściennymi wykonanymi z szarej cegły. Niezwykle malownicze jest także zestawienie różnorodnych brył budynków, wynikające z potrzeb produkcyjnych, będące zarazem najbardziej rozpoznawalnym miejscem dzielnicy, upamiętniającym jej robotniczy charakter.

Decyzja nie jest ostateczna. Stronom przysługuje odwołanie do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Kolejny zabytek w Pułtusku

wtorek, 09 maja 2017 12:44

Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków – Jakub Lewicki podpisał decyzję o wpisie do rejestru zabytków budynku dawnego Pułtuskiego Towarzystwa Muzyczno - Dramatycznego, wzniesionego w l. 1907-10, według projektu Józefa Sandeckiego, położonego w Pułtusku przy pl. Teatralnym 4 z uwagi na zachowane wartości artystyczne i historyczne.

Modernistyczny obiekt wzniesiono na cele kulturalne. Cechuje go wielobryłowa kubiczność, zastosowanie okrągłych okien i oszczędny, zgeometryzowany detal architektoniczny. Z pierwotnego wyposażenia zachowała się część wewnętrznych drzwi oraz dekoracyjna, żelazna balustrada schodów.

Budynek powstał z inicjatywy lokalnego społeczeństwa i od początku funkcjonował jako siedziba instytucji współtworzących środowisko kulturalne miasta.

Decyzja nie jest ostateczna. Stronom przysługuje odwołanie do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Kolejny zabytek w woj. mazowieckim

wtorek, 09 maja 2017 12:13

MWKZ podpisał decyzję o wpisie do rejestru zabytków budynku starej plebanii, zbudowanego na początku XX w. oraz dwóch piwnic w miejscowości Marianów (pow. garwoliński) z uwagi na zachowane wartości artystyczne i historyczne.

Obiekt jest związany z dziejami rodu Hordliczków, parafii i najbliższej okolicy. Stanowi też charakterystyczny element w krajobrazie wsi. Wzniesiono go przez hrabiego Hordliczkę – właściciela huty szkła „Czechy”, jako mieszkanie (gajówka) dla zarządzającego lasami majątku Marianów. W 1925 r. po erygowaniu parafii, zabudowania wraz z przyległymi parcelami weszły w skład majątku probostwa Marianów Dekanatu Garwolińskiego. Do 1997 r. budynek był użytkowany jako plebania. Obecnie pełni rolę lamusa. Zachował oryginalny układ wnętrz.

Decyzja nie jest ostateczna. Stronom przysługuje odwołanie do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.